Có một câu nói về nghề nghiệp mà tôi đã nghe đi nghe lại suốt nhiều năm, từ sách self-help, từ các buổi định hướng sinh viên, cho đến những buổi coaching 1–1 với người đi làm:
“Hãy theo đuổi đam mê, rồi thành công sẽ theo đuổi bạn.”
Thời mới đi làm, tôi cũng từng tin câu đó. Tin một cách rất trong trẻo. Nhưng một Mentor – người mà đến nay tôi vẫn biết ơn vì sự thẳng thắn – đã từng cảnh báo tôi rằng: “Câu đó nghe thì hay, nhưng rất dễ trở thành một lời khuyên… dối trá nếu đặt sai đối tượng.”
Phải mất nhiều năm tự mình va chạm, thất bại, chán nản, rồi quan sát hàng nghìn người đi làm ở nhiều ngành nghề khác nhau, tôi mới thực sự thấm một sự thật khá “mất lòng”: Phần lớn những người chán việc không phải vì công việc không hợp, mà vì năng lực của họ… chưa đủ để thấy công việc đó thú vị.
Nghe có vẻ ngược đời. Nhưng nếu nhìn dưới góc độ tâm lý học hành vi và quản trị nhân sự, đây lại là một quy luật rất phổ biến.
Khi “chán việc” không đến từ công việc, mà đến từ chính năng lực
Trong các buổi tư vấn nghề nghiệp, tôi thường hỏi người đối diện một câu rất đơn giản:
Bạn chán công việc này vì nó thực sự không phù hợp, hay vì bạn đang thấy mình làm nó quá vất vả?
Đa số không trả lời ngay được. Bởi vì cảm giác chán nản thường bị gán nhãn rất nhanh là “sai nghề”, “hết đam mê”, “môi trường độc hại”. Trong khi đó, ít ai đủ bình tĩnh để tự hỏi:
Liệu mình đã đủ giỏi trong công việc này chưa?
Thực tế Thanh quan sát thấy:
- Một công việc, khi làm chưa tốt, thường đi kèm cảm giác bị kiểm soát, bị soi lỗi, bị giao việc lặt vặt.
- Một công việc, khi chưa đủ năng lực, luôn mang lại áp lực, stress, và cảm giác “không bao giờ làm xong”.
- Và não bộ con người, khi liên tục ở trạng thái căng thẳng, sẽ tự động gán nhãn: “Công việc này chán quá.”
Không phải vì công việc không hay. Mà vì bạn chưa đủ quyền lực nghề nghiệp để nhìn thấy cái hay của nó.
Đam mê là “hệ quả”, không phải điểm xuất phát
Một trong những hiểu lầm lớn nhất về nghề nghiệp là xem đam mê như một thứ phải có sẵn từ đầu. Kiểu như: thử – thấy thích – theo đuổi – thành công.
Nhưng dưới góc nhìn của Lý thuyết Tự Quyết (Self-Determination Theory) – một nền tảng quan trọng trong tâm lý học động lực – con người chỉ thực sự gắn bó và yêu thích một công việc khi đồng thời thỏa mãn 3 yếu tố:
- Sự tự chủ (Autonomy): Bạn có quyền quyết định cách mình làm việc, không chỉ đơn thuần là làm theo chỉ dẫn.
- Năng lực làm chủ (Mastery): Bạn giải quyết được việc khó ngày càng dễ dàng. Bạn thấy mình tiến bộ rõ rệt.
- Sự kết nối & ý nghĩa (Relatedness): Bạn cảm nhận được giá trị công việc mình tạo ra cho người khác, cho tổ chức, cho xã hội.
Vấn đề là: khi chưa đủ giỏi, bạn không có đủ cả 3 điều này.
- Bạn bị quản lý sát → mất tự chủ
- Bạn loay hoay với việc cơ bản → chưa có mastery
- Bạn chỉ “làm cho xong” → chưa thấy ý nghĩa
Khi đó, não bộ liên tục phát tín hiệu stress, chứ không phải dopamine của hứng thú. Và kết luận rất nhanh: “Tôi không hợp việc này.”
Cái bẫy nguy hiểm của tư duy “đòi hỏi”
Tôi gặp rất nhiều người đi làm với một câu hỏi quen thuộc trong đầu:
Công việc này mang lại cho tôi cái gì? Lương bao nhiêu? Học được gì? Có vui không? Có đúng đam mê không?
Câu hỏi đó không sai. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, bạn sẽ luôn thấy mình thiếu thốn.
Ngược lại, những người thực sự giỏi mà tôi từng làm việc cùng thường đặt câu hỏi theo chiều ngược lại:
“Giá trị đặc biệt nào tôi có thể tạo ra cho công việc này?”
Khi bạn làm một việc đủ xuất sắc đến mức khó thay thế, cảm xúc về công việc sẽ thay đổi hoàn toàn: Bạn được tin tưởng hơn; Bạn được trao quyền nhiều hơn; Bạn có tiếng nói hơn; Và công việc – tự nhiên – trở nên thú vị hơn.
Không phải vì công việc đổi khác. Mà vì vị thế của bạn trong công việc đã khác.
Chán việc – đôi khi chỉ là dấu hiệu bạn đang đứng sai vị trí năng lực
Trong quản trị nhân sự, chúng tôi gọi đây là mismatch tạm thời giữa năng lực và độ khó công việc.
- Việc quá dễ → nhàm chán
- Việc quá khó → căng thẳng
- Việc “vừa tầm nhưng có thử thách” → hứng thú
Rất nhiều người chán việc không phải vì đi sai đường, mà vì chưa đi đủ xa trên con đường đó để thấy cảnh đẹp.
Vậy nên, nếu muốn thành công hơn – đừng vội đi tìm đam mê
Từ tất cả những gì tôi quan sát và trải nghiệm, nếu phải đưa ra lời khuyên thực tế cho người đi làm, tôi sẽ nói thế này:
1. Ngừng than chán, hãy bắt đầu “luyện nghề”
Chọn một kỹ năng cốt lõi trong công việc hiện tại và luyện nó đến mức thật sự giỏi.
Khi bạn giỏi, bạn có quyền lựa chọn: Ở lại và nâng tầm; Hay rẽ hướng với nền tảng vững hơn.
2. Chấp nhận sự nhàm chán ban đầu
Giai đoạn học nghề luôn khô khan. Đừng nhầm lẫn sự vất vả của quá trình tích lũy với việc “chọn sai nghề”. Người giỏi nào cũng từng đi qua giai đoạn này.
3. Chủ động tìm trạng thái “Thăng hoa” (Flow)
Đừng làm mãi những việc quá dễ rồi kêu chán. Hãy tự đặt cho mình mục tiêu khó hơn khả năng hiện tại một chút, để não bộ được kích thích và phát triển.
Đam mê sẽ đến sau khi bạn đủ giỏi
Tóm lại, đam mê không phải là thứ để ngồi chờ.
Nó là phần thưởng dành cho những người đã mài sắc chiếc rìu của mình đủ lâu.
Hãy thử tự hỏi một câu rất thật: Nếu hôm nay bạn giỏi hơn chính mình 30% so với một năm trước, liệu bạn có còn chán công việc này như hiện tại không?
Câu trả lời, nhiều khi, đã nói lên tất cả.
