Trong quá trình đồng hành cùng nhiều doanh nghiệp và cá nhân, Thanh thường bắt gặp một hiện tượng tưởng chừng nhỏ nhặt nhưng lại có ảnh hưởng sâu rộng đến sự nghiệp và sự phát triển của con người: “Điểm mù nhận thức” (cognitive blind spot). Đây không chỉ là một khái niệm trong tâm lý học, mà còn là chiếc bẫy tâm lý vô hình có thể “trói chặt” chúng ta trong vùng an toàn, khiến ta làm việc chăm chỉ nhưng không tiến xa, cố gắng hết mình nhưng không đạt được bước ngoặt mong đợi.
Điểm mù nhận thức là gì?
Chắc hẳn bạn từng trải qua một số tình huống quen thuộc thế này:
- Lục tìm điện thoại trong túi suốt năm phút, rồi nhận ra nó đang nằm ngay trên tay.
- Bực tức với một ai đó và từ đó trở đi, mọi hành động của họ đều trở nên “chướng mắt”, dù hôm qua ta còn thấy dễ chịu.
- Tin rằng mình là người biết lắng nghe, nhưng khi nhận phản hồi từ đồng nghiệp thì họ lại cho rằng “chị nói nhiều quá, tụi em không chen vào được.”
Tất cả những ví dụ trên đều cho thấy một điểm chung: có một sự thật mà bản thân ta không nhìn thấy rõ, trong khi người khác lại thấy rất rõ ràng.
Đó chính là điểm mù nhận thức – những khoảng tối trong tư duy và hành vi, nơi mà chúng ta không tự ý thức được mình đang bị chi phối bởi niềm tin, thói quen hay cảm xúc.
Vì sao chúng ta lại “không thấy” chính mình?
Não bộ con người được thiết kế để tiết kiệm năng lượng. Thay vì liên tục phân tích và tìm kiếm sự thật, nó tự động lọc thông tin, gộp nhóm cảm xúc, và xây dựng niềm tin để đưa ra quyết định nhanh chóng. Cơ chế này hữu ích trong việc sinh tồn, nhưng cũng chính nó tạo ra các “vùng mù” trong nhận thức.
Khi rơi vào vùng mù, ta thường:
- Không nhận ra mình đang bị định kiến hoặc cảm xúc chi phối.
- Không thấy được cách người khác cảm nhận về mình.
- Không ý thức được chính những điều đang cản bước phát triển của bản thân.
Điều này lý giải vì sao nhiều người có năng lực nhưng mãi không thăng tiến, hoặc gặp rào cản trong quan hệ đồng nghiệp mà không hiểu nguyên nhân.
Các cơ chế tâm lý tạo ra điểm mù
Trong quá trình coaching và làm việc với lãnh đạo, tôi nhận thấy một số “cạm bẫy tâm lý” phổ biến thường tạo ra điểm mù:
Confirmation Bias (Thiên kiến niềm tin)
Chúng ta thường chỉ chú ý đến những thông tin củng cố niềm tin sẵn có. Ví dụ, nếu bạn tin rằng “mình không có khiếu kinh doanh”, bạn sẽ chỉ nhìn thấy bằng chứng củng cố cho niềm tin đó, thay vì nhìn vào những cơ hội thực sự.
Self-Serving Bias (Thiên kiến tự bênh vực)
Khi thành công, ta dễ quy công lao cho bản thân (“nhờ tôi giỏi”), nhưng khi thất bại, ta lại đổ lỗi cho người khác hoặc hoàn cảnh. Điều này khiến chúng ta ít khi nhìn nhận khách quan về năng lực thật sự.
Overconfidence (Tự tin thái quá)
Có đến 80% người lái xe nghĩ rằng mình giỏi hơn mức trung bình. Trong công việc cũng vậy, khi tin rằng “tôi biết rồi”, chúng ta từ chối cập nhật kiến thức và bỏ lỡ nhiều cơ hội học hỏi.
Mental Filtering (Bộ lọc tiêu cực)
Đây là xu hướng chỉ tập trung vào khía cạnh tiêu cực. Ví dụ, nhận được 10 lời khen và 1 lời chê, ta lại nhớ mãi lời chê và tự đánh giá thấp bản thân.
Sunk Cost Fallacy (Ngụy biện chi phí chìm)
Khi đã đầu tư quá nhiều thời gian, tiền bạc, cảm xúc vào một điều gì đó, ta có xu hướng tiếp tục bám víu dù nó không còn giá trị. Ví dụ: ở lại trong một công việc hoặc mối quan hệ độc hại chỉ vì “đã gắn bó quá lâu.”
Câu chuyện thực tế
Thanh từng đồng hành cùng một bạn trẻ rất giỏi chuyên môn, chăm chỉ và trách nhiệm, nhưng mãi chưa được đề bạt. Bạn khẳng định: “Chắc sếp em thiên vị người khác.”
Tuy nhiên, khi làm phản hồi 360 độ, kết quả cho thấy: mọi người đều công nhận bạn giỏi, nhưng họ lại thấy bạn ít lắng nghe, hay áp đặt và thiếu tinh thần hợp tác. Đây chính là điểm mù khiến bạn ấy vô tình kìm hãm chính sự nghiệp của mình.
Chỉ khi bạn ấy nhìn thấy sự thật này, quá trình thay đổi mới bắt đầu. Và đó cũng là bước ngoặt để bạn bước ra khỏi “vùng an toàn” vốn dĩ tưởng như ổn nhưng lại đầy giới hạn.
Làm sao để vượt qua điểm mù?
Điều khó khăn nhất là người có điểm mù thường không tin rằng mình có điểm mù. Vì vậy, việc rèn luyện sự tự nhận thức (self-awareness) là kỹ năng quan trọng bậc nhất trong sự nghiệp và lãnh đạo.
Dưới đây là ba phương pháp tôi thường khuyến khích:
1. Thường xuyên tự vấn bản thân
Hãy đặt cho mình những câu hỏi:
- Mình đang tin vào điều gì?
- Niềm tin đó dựa trên sự thật hay chỉ là kinh nghiệm cũ?
- Phản ứng của mình đến từ cảm xúc bộc phát hay từ một lựa chọn tỉnh thức?
2. Tìm “tấm gương” phản chiếu
Một coach, một mentor, hoặc một người bạn dám nói thật chính là “tấm gương” giúp bạn thấy rõ bản thân. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là bạn phải đủ cởi mở để lắng nghe.
3. Tập đặt mình vào góc nhìn người khác
Khi cảm thấy khó chịu với ai đó, hãy thử tự hỏi: “Nếu mình là họ, mình sẽ thấy thế nào?” Bạn sẽ bất ngờ khi nhận ra sự khó chịu thường là hai chiều. Nhìn từ góc độ này, bạn sẽ bình tĩnh hơn trong ứng xử và tránh được nhiều xung đột không đáng có.
Kết luận
Điểm mù nhận thức giống như những “dây trói mềm” – không làm ta đau đớn, nhưng lặng lẽ kìm hãm sự phát triển. Chúng khiến ta nghĩ rằng “mình vẫn ổn”, trong khi thực tế lại đang mắc kẹt.
Chỉ khi dám đối diện và nhìn thẳng vào điểm mù, ta mới mở ra cơ hội thay đổi:
- Làm được điều mình chưa từng làm.
- Trở thành phiên bản tỉnh thức và đáng tin cậy hơn.
- Tạo dựng ảnh hưởng tích cực, không chỉ trong công việc mà cả trong cuộc sống.
Với góc nhìn nhân sự, tôi tin rằng bất kỳ ai – từ nhân viên đến lãnh đạo – nếu chủ động “nhìn thấy chính mình” sẽ không chỉ phát triển cá nhân mà còn góp phần kiến tạo một môi trường làm việc lành mạnh, cởi mở và gắn kết hơn.
